search_left
"Unha ventá para o recordo"
A Vilagarcía antiga
 

VILAGARCÍA DE AROUSA NA GUERRA DA INDEPENDENCIA

 

Fomos o primeiro pobo do “Reyno de Galicia” en alzarse contra a invasión francesa no ano 1808. Con todo naquela terrible contenda houbo personaxes que contribuíron notablemente na defensa dos nosos territorios. Son xa dabondo coñecidos o Capitán de navío Brandariz ou o Capitán de Infantería Pardiñas. Con todo foi decisiva a actuación do Comandante da fragata Inglesa Libely Mr. George M’kinley, a quen se fai referencia  no seguinte artigo. Fonte : "Periódico Compostelano" Agosto 1809.

 
Relación de lo acaecido en Villagarcía desde el día 12 de Mayo de 1808
rss feed
Penetrados de dolor los corazones de los habitantes de Villagarcía con las varias noticias que por diferentes conductos{recibieron de Madrid de las tropelías cometidas en aquella Corte por el duque de Berg, y particularmente con nuestro amado Monarca el Señor D. FERNANDO VII, acordaron las principales personas del pueblo se convocase la jurisdicción, y se la instruyese del contenido de dichas noticias, con el fin de explorar los ánimos de sus habitantes en defensa de la justa causa: en efecto se expidieron las órdenes correspondientes, y congregados el día de Mayo de 1808 en la plaza del mercado, época en que aun no se había hecho en pueblo alguno de los del Reyno de Galicia, se obtuvo un resultado conforme a los deseos ; pues todos los habitantes de dicha jurisdicción, y los de algunos pueblos inmediatos con sus respectivos Párrocos, no so demoraron en concurrir a proclamar en aquel día a nuestro Rey FERNANDO apellidar el dulce nombre de la independencia de la tiranía francesa: siguióse a esto un saludo de varios cañonazos de una pieza que se hizo conducir al intento del puerto de Carril, enarbolándose al mismo tiempo la bandera Española, concluyéndose este solemne y majestuoso acto con el voluntario alistamiento de todos los mozos que estaban presentes, y muchos donativos que ofrecieron los pudientes, de todo lo que se sacó testimonio y depositó en el archivo del Ayuntamiento de la misma Villa. Desde entonces no perdieron de la idea aquellos naturales de acreditar su patriotismo cuando lo exigiesen las circunstancias: la entrada de los franceses en Gali...Leer la continuación
Escrito por Periódico Compost...  Agregar un comentario   0 comentarios
 
Vilagarcía e a Guerra da Independencia: as causas das cousas
rss feed
E ben sabido que as cousas non suceden porque si: sempre hai una causa, cando non varias. E o feito de que, hai douscentos anos, os nosos devanceiros decidiran pronunciarse contra a invasión francesa e, xa que logo, proclamar a súa lealdade ao rei Fernando VII, tampouco foi un acontecemento aillado, senón, quizais, un grao máis na tormenta de area que percorría Europa e que suporía, ao cabo, o principio do fin do Antigo Réxime. En efecto, entre o 14 de xullo de 1789 -cando os veciños de París tomaran a Bastilla, dando así comezo á súa transcendental Revolución-e o 19 de marzo de 1812 -cando as Cortes de Cádiz aprobaron a primeira Constitución española-, en España, como en Europa e tamén en Vilagarcía, pasaron moitas cousas, aínda que soe a Pero Grullo. Acontecementos que explican o sucedido na nosa vila entre maio de 1808, cando na praza do Mercado foi proclamada a Independencia, e marzo de 1809, cando as tropas francesas arrasaron, literalmente, a aquel pequeno burgo de non máis de 1.500 habitantes. Entre a Revolución Francesa (1789) e a ocupación de España por Napoleón (1808), a nación viviu tempos convulsos, por non dicir erráticos. Vendo o que ocorría en Francia, Carlos IV adoptou unha actitude defensiva do réxime absolutista, rompendo a súa alianza cos franceses -os denominados "pactos de Familia"-, reforzando as fronteiras e buscando novos apoios, centrados especialmente en Inglaterra e Portugal. Claro que as cousas cambian, e daquela moi apresa. E Francia non era o mesmo na primeira et...Leer la continuación
Escrito por Manuel Villaronga •   Agregar un comentario   0 comentarios
 
Vilagarcía contra la invasión Francesa
rss feed
Cuando Napoleón fue vencido reconoció que la invasión de España fue uno de sus grandes errores y ello ayudó a su derrota definitiva. Esto es efectivamente cierto, pero la invasión de Galicia fue doblemente un error ya que ni la orografía ni las gentes de Galicia actuaban con la estrategia napoleónica . Tal como denotan las cartas de los soldados franceses estacionados en Galicia, la guerra aquí no tenía nada que ver con la guerra convencional. Aquí no había reglas, no había prisioneros, solo venganza, y por ello apenas estuvieron 4 meses en Galicia. Bajo esta circunstancia hay que entender la llegada de los franceses a Vilagarcía: como acto de represalia por la ayuda inglesa a través de nuestro puerto, así como por la negativa de Vilagarcía al pago de impuestos para los franceses. Los patriotas vilagarcianos sabían que los franceses atacarían Vilagarcía, ya que entre otras cosas, el 4 de marzo había sido atacado un destacamento francés a su paso por Caldas matando a más de 30 franceses. Ello hizo que un destacamento de 800 soldados galos decidieran llegar a Vilagarcía. Los puntos claves para detenerlos eran la Siagoga y el Pousadoiro. Este último estaba bien defendido por Brandarís y sus guerrilleros, pero la Siagoga era más débil y fue por allí por donde entraron los franceses. Una vez forzado este paso, era imposible detenerlos y a su paso por la costa fueron destruyendo e incendiando cuanto de interés se encontraron. Así, a su paso por Catoira causaron numerosas muertes y lo mismo en Bamio y en Carril. Definitivamente llegan a Vilagarc&iac...Leer la continuación
Escrito por Víctor Viana •   Agregar un comentario   0 comentarios
 
Vilagarcía de Arousa na Guerra da Independencia

Vilagarcía de Arousa na Guerra da Independencia - Por Manuel del Río Candamo e Fermín Bouza Brey

30/04/2014 11:40:02
Primeiro alzamento contra os franceses durante a Guerra Peninsular
ANTECEDENTES
Trascendencia do alzamento da vida política de Vilagarcia – Vilagarcía a principios do século XIX – Capitalidades marítima a municipal – O Porto – Industrias e mercados.
A invasión de Galicia polas tropas napoleónicas foi considerado un revulsivo que fixo tomar impulso ao concepto da nosa personalidade como pobo diferenciado, xa que os eruditos galegos do século XVIII se encargaban de acentuar, posto que, abandonado o pobo galego ás súas propias forzas polo poder central, tivo que valerse polos seus propios medios para organizar a súa defensa, destruíndo en pouco tempo un exército de veteranos ás ordes de primeiro militar do século.
Se tan claro influxo atribúese ao movemento patriótico desenvolvido na nosa terra o ano 1809 sobre o pensamento político rexional, e notoria a trascendencia do episodio inicial desde movemento, e a honra deste episodio correspondente a Vilagarcía. 
É certo que para todo o que teña un pouco de amor a este pobo, ha de ofrecer interese o coñecer co detalle que permite a escaseza de noticias, canto a guerra chamada “da independencia” refírese e por iso damos luz as notas presentes que obran no noso arquivo, inéditas e descoñecidas  moitas delas por atoparse no noso poder os documentos de que son extraídas.
Vilagarcía de Arousa, pertencente á provincia de Santiago, era nos primeiros anos do século XIX un pequeño burgo, que formaba o Señorío e Marquesado do seu título, vinculado ata a extinción dos señoríos xurisdiccionais nos Mendoza Sotomayor, familia que, enlazada por entón con outras casas alleas a Galicia, tiña bastante abandonado o seu palacio e as súas propiedades nela, ata o extremo de estar case inhabitable o solar dos seue maiores, tanto como séculos antes, atenderá ao progreso e benestar do pobo fundando escolas, instituíndo asistencia médica e contribuíndo con fundacións de certa importancia social, como a dotación de doncelas pobres para tomar estado de casadas.
Contaba a vila cuns 264 veciños que achegaban uns 1.500 habitantes, dedicándose os homes á pesca e á navegación, e as mulleres a fiar e á salgadura de sardiña.
No eclesiástico, Vilagarcía constituía a parroquia de Santa Baia de Arealonga, de presentación do Señorío. A súa Igrexa fora construída había poucos anos e sostiña catro fundacións a da capela de San Miguel, con dous capeláns e misa de doce diaria; a do Rosario con outros dous clérigos; a de San Andrés, e a nosa Señora de Guadalupe. Diseminadas polas inmediaciòns da vila, existían a capela de San Roque, e a de Santa Lucía, e a da Invención da Santa Cruz, estas últimas desaparecidas algunas de cuxas ruínas a nosa nenez aínda logrou alcanzar, ademais do Convento de Agostiñas.
Era xa capital de provincia marítima do seu nome, con extensa xurisdicción en cinco distritos, tendo ao seu fronte a cun capitán de fragata, comandante dela; un segundo, un contador, catro cabos de mar, un auditor, un escribán, tres procuradores, un porteiro e un alguacil.
Tiña concello composto do alcalde, catro rexedores e un síndico, como capital de municipio que era, comprendendo dous coutos: o de Trabanda Badiña, correspondente ao Conde de Maceda, e o de Trabanca pedra, do mosteiro de San Martín de Santiago.
O seu porto era celebrado desde antigo, xuntamente co de Carril. Xa o licenciado Molina cítao no século XVI describindo a Galicia:
Está Portonovo y el Grove en su ría.
Y luego en Arosa comienza Cambados
do mucha pescada con otros pescados
se salan y salen de aqué cada día.
Y tiene vecinos a Villagarcía
y a Villanueva y la Puebla delante
y luego Carril, no poco triunfante
de ser de sus ostras tan gran pesquería.
 
Engadindo logo que en Vilanova, A Pobra e Vilagarcía “hay la misma pesquería en que por tierra se provee toda Castilla”.
Vilagarcía, polo seu porto, figura nos principais mapas antigos europeos. Así, no de Ortelio, impreso en A,beres en 1.616, debido ao P, Ojea; no mesmo século impresos en Alemaña, ou o de Juan Van Ceulen, reproducido en 1.698 en Amsterdam por Jansz Vodgt, ou o de Tomás López, de Galicia de 184…(sic).
A pesca que anualmente era apresada no seu porto ascendía a oito mil milleiros de sardiñas, que salgaban as mulleres. Propiedade dos seus vecinos, contaba o porto con tres bergantíns goletas, un quechemarín, cinco lanchas, seis botes e una minueta. A principal exportación consistía en cebolas para os demais portos españois, as cantidades de cuxo produto ascendían a dous mil milleiros anualmente.
Sostiña ademáis a industriosa Vila una fábrica de curtidos, varias de sardiña, teares de lás e lenzos do país e ata sete muiños que moían todo o ano, seis deles para millo e un para trigo. O seu mercado semanal e a súa praza, diaria, eran celebrados como os máis  concorridos de productos entre os do Val do Salnés, e soamente era de sentir que estivese tan deteriorada a vereda que conducía a Compostela, que as mareas adeteriorasen a ponte de Vistalegre, arranxada con táboas por ser curtos os fondos da vila e, en fin, que o porto carecese de peirao, necesidade tan perentoria que por ela non arribaban ao noso pobo a maior parte dos barcos que entraban na Ría, con prexuicio do comercio dos seus vecinos.
 
Neste ambiente de paz e de laboriosidade cidadá, interrompido tan só alguna que outra vez polas bandas de ladróns que merodeaban polo campo galego, chegou, non sabemos por que conducto, nos primeiros días do triste maio de 1.808, a noticia de, como decían os nosos avós, “as atrocidades que facía Murat en Madrid”

PREPARATIVOS GUERREIROS.
Convocatoria ao pobo e reunión pública o 12 de maio de 1.808 . Unha corporación municipal memorable. Plans ofensivos e defensivos – Entrada dos franceses en Galicia e Santiago de Compostela.
Vilagarcía, ante as noticias  inquietantes do acontecido nos primeiros chispazos da invasión, xa nas prazas fronteirizas, xa en Madrid e nas demais ciudades castelás, “rompeu o silencio”, ao dicir dus cronista, en que a inacción tiña a Galicia.
Para iso, púxose de acordó o Concello coas principais persoas da vila e convocou aos curas-párrocos  das parroquias e pobos vecinos sos seus fregueses, para o día 12 de maio, en que, reunidos todos na praza do Mercado, onde hoxe se mosta una lápida conmemorando o episodio, proclamou repetidas veces por Rei de España e de Índicas a Fernando VII, preso naquel momento na Baiona de Francia, cuxa proclamación autorizou tamén eficazmente o capitán de navío da Real Armada don José Brandaríz, comandante da Mariña coa bandeira española n aman e con repetidos saúdas dun cañón que fixo traer ao intento do porto de Carril; e a una tosos vitorearon á S.M. e apelidaron a independencia da tiranía francesa, seguíndose  a este acto maxestoso o voluntario alistamento de todos os mozos presentes e a oferta e subscripción de moitos donativos por podentes.
Ningún otro pobo grande nin pequeño de Galicia pode disputar a prioridade no alzamento a Vilagarcía. A Coruña mesmo, non tomou acordó ningún en contra do invasor ata o 30 do mesmo mes de maio, a pesar de residir nela a Capitanía Xeral do Reino.
A corporación que tivo a patriótica iniciativa ben merece o noso recurso, coa nosa gratitude. Estaba formada polo alcalde maior, don Manuel Bernardo Ibero e Benavides, os rexedores don José Nicolás da Pena e Castro, e o licenciado don Salvador Conde, os deputados de abastos don Agustín Álvarez e don Agustín do Río, e o procurador síndico don Juan de Torres e Espinosa.
A guerra era inminente. Por todos os medios trataba de abrirse o país un exército que oponer ao invasor. E de Santiago, capital da provincia da que Vilagarcía formaba parte, chegaban permas con tal obxecto. Así, en sesión de 6 de setembro, acorda aquel concello dirixirse aos de Carril e Vilagarcía para que dispoñan se recollan e remitan todas as esteiras que houbese nos almacéns, das cales carecíase para enfardar os vestiarios que ían ao exército; e en sesión de 23 do mesmo mes, acórdase dirixirse aos xustizas dos devantidos pobos  e do de Muros, para que eviten a emigración ou fuga dos mozos útiles para aquel reclutamento.
A todo isto, a precipitación dos acontecementos fixo que Napoleón, querendo alcanzar ao exército inglés, aliadoa de España naquela ocasión, que trataba de embarcar na Coruña, destacase no seu seguimento a dous dos mais famosos xenerais, Ney, Duque de Elchigen, e Soult, Duque de Dalmacia, cuxas tropas pisaron o territorio de Galicia nos primeiros días de xaneiro de 1.809. Avanzando desde as terras de Lugo, apoderándose de Santiago de Compostela o día 17 do mesmo mes.
A entrada dos franceses en Galicia, di o narrador dos sucesos vilagarciáns, fixo desde logo pensar en sublevarse contra eles aos fillos de Vilagarcía. “O expresado comandante Brandaríz meditaba nada menos que a formación dun corpo de exército, coa xente daqueles pobos que concorreran á proclamación de Fernando VII e doutros da comarca; pero desexaba organizalo debidamente e ter consigo, ao menos, uns 100 soldados de tropas de liña, non só para a instrucción da xente, senón para evitar desordes e establecer a subordinación como indispensable para o bó éxito”. As persoas principais querían esto mesmo e traballaban niso e en formar o plan de defensa daquel país nas paraxes máis oportunas e de difícil acceso, atendendo á proximidade do camilo real, planicie do terreo e fácil comunicación coa capital. Igualmente, pensábase noutro plan de ofensa ao inimigo, logo que o país estivese fortificado e en seguridade. Pero todo íase tratando a dispoñendo con moito secreto, a fin de que os inimigos non chegasen a penétralo. E deste xeito, rompendo dun golpe contra eles, facerlles una terrible e destrutora guerra, pois as súas forzas estaban ben pescudadas.

INQUIETUDES DOS VILAGARCIÁNS.
Perda das alfaias da imaxe do Rosario e da coroa da patroa Santa Baia – A primeira vítima.
O avance dos franceses sobre Santiago puxera en temor aos pacíficos vilagarciáns, que ao observar que de Padrón e outros puntos chegaran fuxindo o día 13 de xaneiro varios particulares cos seus mobles, medorentos de que virían pronto a ocupar o pobo (“a consecuencia –dí una testemuña- de que fose un dos primeiros que levados de celo e patriotismo, instou e alarmouse contra eles”), escaparon del en diversas dirección, ata onde se creron máis seguros.
Un destes vecinos  foi don José Antonio Vázquez e Betanzos, cuxa filla era camareira de Santa Baia. E determinando fuxir a Redondela, na mañá do 14 de xaneiro cos seus bens, recibiu dita moza o encargo dos capeláns do Rosario de levar consigo “contra a súa vontade e forza” as alfaias da Virxe titular de dita capellanía, así como a coroa de Santa Baia, sen dúbida co propósito de librar tales xoias da rapacidade das tropas invasoras. Pero a sorte dispuxera a desaparición delas, porque había en Redondela, onde se achaban refuxiados os nosos conveciños, noticias o 12 de abril de que os franceses estaban en Pontevedra. Aínda que todos crían que non pasarían de Ponte San Paio, decidiron na noite do devandito día “embarcar nunha lancha todos os nosos mobles –relata o don José Antonio- e alfaias;  isto é, todo o dos meus fillos e o meu, pero deuse a desgraza de que quedase varada logo da saída”.
Os inimigos penetraron á mañá seguinte e una partida deles seguíu a mar baixa “por cortarnos e matarnos e o mesmo a outros moitos que nos seguían, fuxindo cada cal a salvar as súas vidas no embarcadoiro da Portela, distante desta vila un cuarto de legua. Pintar… o que nos pasou alí e a otros moitos, para tentar de salvar as nosas vidas, sería asunto longo; basta que o saiba quen o padeceu. As balas asubiaban sobre as nosas cabezas e una nai e un fillo, por desgraza, que non poideron embarcar, foron vítimas do furor dos inimigos, que saquearon e roubaron as alfaias devanditas e as nosas, e todo o precioso da equipaxe miña e dos meus fillos”.
Así pereceron unas pezas de ourivaría, que debían ser de certo valor: e grazas que a caridade do párroco de San Adrán de Cobres ao recoller na súa casa aos nosos fuxidos, vintedúas persoas máis, impedíu seguisen a mesma sorte os seus custodios.
En cambio non puido evitarse a primeira dor da guerra en Vilagarcía o 26 de febrero, pois “regresando do exército” morreu o soldado vecino de San Martín de Miñoitos, Santiago García, sendo enterrado ao día seguinte, como triste presaxio do que había de acontecer.

O ATAQUE
O motín de Vilagarcía en 27 de febrero de 1.809 – O comandante Brandaríz – Guerrillas para protexer Vilagarcía – Petición de auxilio aos ingleses – Labor das guerrillas – Ataque da Ponte Barosa en unión da xente de Cuntis – Oitocentos franceses sobre Vilagarcía _ Escaramuza de Santiago e norte do administrador de Correos desta vila.
 A situación pola que atravesaba Santiago, sostendo un numeroso exército inimigo, que determinaba a carencia de víveres e outros elementos de primeira necesidade, facía que o seu concello tomase medidas para o aprovisionamento, e así en consistorio celebrado en 28 de Xaneiro, acórdase  a condución do aceite, que xa con anterioridade fora embargado en Vilagarcía, a cantidade do cal ascendçia a cincuenta e nove arrobas, con máis unha cuartelora de dezaoito “mediante a urgencia que hai dese xénero”, dicíase. 
Ao propio tempo, a necesidade por parte do exército francés de reunir caudais con que poder auxiliar os seus gastos , fixo que a Depositaría de Rendas  Reais dese orde para que os fondos existentes en Vilagarcía fosen enviados a Compostela, á execuciónde cuxa orde opúxose terminantemente o pobo vilagarcián, amotinándose o 27 de Febreiro, día sinalado para o traslado do diñeiro. A saída impedíuse dirixíndose todos os amotinados á casa do comandante Brandaríz, para que preparara o armamento e aceptase o nomeamento, que por aclamación se lle facía, de xefe daquel improvisado movemento popular.
O comandante Brandaríz, logo do relatado, coñecedor de que os franceses considerarían ofensiva a actitude dos vilagarciáns e que se vingarían da sublevación, que impedíu a saída das rendas, decidíu logo de nomear por segundo comandante ao capitán de Infantería retirado , don José Pardiñas, a formación de dúas avanzadas: unha, na altura do Pousadoiro, e outra, na de Siagoga, para opoñerse ao avance das tropas francesas, segundo viñesen da parte de Caldas ou da de padrón, para atacar a Carril e Vilagarcía.  Buscáronse armas entre os particulares e nos comercios para as guerrillas  e non faltaron ata cañóns para empezar nos dous lugares estratégicos referidos. 
Pero unha idea ocorréraselle ademais a Brandaríz, que, de terse atrasado un pouco os franceses, sería salvadora para Vilagarcía e as súas inmediacións. Era a idea de solicitar axuda aos ingleses, mandando o mesmo día 27 de Febreiro tres lanchas á costa de Portugal e a Fisterra, con pregos para entregar ao comandante de primeiro buque de guerra ing´les que achasen, dándolles a noticia da insurrección contra os franceses nesta parte de Galicia, e pedíndolles armas, municións e cantos auxilios pudiesen. Afortunadamente, a lancha patroneada por José Benito Aro atopouen augas de Fisterra a fragata “Lively”, mandada por Mr. George M. Kinley.  quen enviou barrís de pólvora, fusís e cartuchos, así como a un ificial para pescudar o estado do país, en canto a armamento e insurrección.
Repartíu Brandaríz os socorros entre os vilagarciáns e os pobos próximos que estaban sublevados e escribíu de novo ao comandante inglés, dándolle grazas e rogándolle que viñera a situarse coa súa fragata no porto de Vilagarcía para atemorizar aos franceses e causar respeto dalgúns aproveitados facciosos que, a resultas da revolta, andaban facenco algunhas feitorías, pedíndolle tamén vinte homes para curtodiarlle e impar subordinación.
Namenttras, as dúas guerrillas dos postos avanzados de Siagoga e Pousadoiro, unidas aos veciños de Cuntis, prestaban grandes servizos atacando asos franceses que pasaban polo camiño entre Pontevedra e Santiago, facendo diariamente prisións e collendo espías e correspondencia, co cal, entusiasmados, non seguiron as indicacións de Brandaríz, que quería facer un máis numeroso corpo  de exército, sen provocar ata entón a ira do inimigo, que os destruiría cando estaban aínda en formación.
Así sucedeu. O día catro de Marzo, pasando por Caldas de Reis unha gran carruaxe fortemente escoltada por catrocentos franceses, foi atacado no porto Barosa por dúas partidas mandadas polo cadete do Batallón Literario don Benito Godoy e Araújo, matando máis de trinta franceses e ferindo a moitos, episodio que determinou que de Santiago saísen na madrugada do día 6 oitocentos soldados franceses contra Carril e Vilagarcía dispostos a vingarse do acontecido.
Don José Brandaríz estaba no Pousadoiro e este posto atopábase tan ben gardado canto estaba desguarnecido o da Siagoga, polo cal, decatados por espías disto, os franceses decidiron atacar o segundo, enviando Brandaríz a reforzalo con cincuenta homes ao seu filla José, que era subteniente do Batallón de Literarios, o cal atopou á súa cegada xa forzada a resistencia das guerrillas, limitándose a entreter aos franceses en combate, para dar tempo a que as aldeas inmediatas a Vilagarcía e Carril, así coma estes pobor, se puxeran a salvo.
A escaramuza da Siagoga causou a morte do administrador de Correos de Vilagarcía, don José Arcilla, que tamén era oficial segundo de Rendas Unidas da Administración dela. O seu cadáver foi soterrado pola veciñanza nos montes de Brazal e Lourido logo de loitar contra os oitocentos homes do destacamento francés. Estaba casado con dona maría Andrea Sánches de Arteaga de quen non deixou sucesión.
O 29 de Marzo foi exumado o seu cadáver e trasladado a Vilagarcía, onde recibeu definitiva sepultura.

A VINGANZA FRANCESA
Avance sobre Vilagarcía do destacamento francés- As vítimas causadas no percorrido ata o noso pobo – Reseñas do ocorrido nas parroquias de Dimo, Oeste, Catoira, Abalo, Bamio e Carril – Incendios e danos causados polo invasor nelas.
Logo de forzar o paso da Siagoga, que a avanzada alí establecida pecháballe, ningùn obstáculo  opúñase ao rápido avance das tropas francesas, as cales, a marchas forzadas, dirigíase cara a Vilagarcía para castigar canto a nosa vila fixera na súa contra, dirixíndose ao mesmo tempo, a sangue e lume, contra os demais pobos que atopaba no seu itinerario.
Triste é o relato de tanta desgraza, pois se observa que os veciños  das diversas parroquias en que ían entrando non tiñeron tempo de fuxir ou non quixeron abandonar as súas vivendas, pensando quizais que non levarían a extremos de terror a súa desposta venganza.
Na parroquia de Dimo, ao pasar incendiaron a casa reitoral, roubaron os ornamentos e mataron a trece veciños chamados Cayetano Otero, José Castaño, Manuel Conde, Josefa Torrado, solteira, Ramón Bouza, viúvo, Egidio Sesmay, casado, Andrés Lobato, José Rodríguez e Tomasa Torrado, casada.
O mesmo dí, na de Oeste, causaron os males que consigna a seguinte relación feita polo párroco don Joaquín de Sierra e Arce: “Dentro da Igrexa parroquial de Santa Baia de Oeste a seis días do mes de Marzo de 1.809, deuse sepultura ao cadáver de don Francisco de Dios e Couselo, presbítero, a quen de xeito alevoso e indefonso mataron os satélites do corso Bonaparte, os que pasaron o mesmo día por esta matando a cantos achaban, sen excepción de persoas; roubaron e queimaron parta considerable das casas destes habitantes. Chegoua tanto a ferocidade e desenfreo destes bárbaros e inimigos comúns, que nin o sagrario ou depósito da súa Divina Maxestade foi reservado, pois o levaron e as formas consagradas trouxéronas á escaleira da casa reitoral onde se acharon algunhas pisadas, maltratadas dos pés daqueles malvados. Non recibiu sacramentos pola súa repentina morte. Asistiron ao seu enterro e funerais os sacerdotes da venerable confraría do clero deste partido da que era irmán”.
Tamén mataron, entre outras persoas que non se consignan, ao presbiítero don Juan Ignacio Lavandeira, e a Rosalía López.
Ao pasar igualmente pola parroquia de San Miguel de Catoira, vendo que os veciños que podías facelo  fuxiran sen dúbida, mataron a Vicente Conde, do lugar de Corredoira; Agustín de Figueira, marido de Cayetana de Míguez, do lugar da Trasdaveiga; Manuela Santiago, viúva de Andrés Gómez, do lugar de Carral; Manuel da Figueira, marido de Manuela Díaz; Micaela da Figueira, viúva; e Francisco Caamaño, viúvo, dando lugar a que o párroco deixase no libro de defuncións esta  breve pero substanciosa nota:
“O seis de marzo de 1.809 foi día de desgraza para esta parroquia e época memorable para todos, pois pasando por ela gran partida de tropa francesa, fixeron sete alevosas mortesd que seguen neste libro, todas as persoas de avandad idade e recollidas en sitios que aínda parece podían librarse da súa vista e furor; pero a divina providencia dispuso así. Todos os que viren esto choren a pidan por estes desgraciados”.
 
Seguidamente pasaron á freguesía de San Mamede de Abalo, e alí causaron a morte do presbítero don Gabino Loureiro, e as de Gregorio Lorenzo, Manuel Torrado, Juan Loureiro, Luis Lorenzo e Bernardo Isorna.
Continuaron avanzando pola parroquia de San Xens de Bamio, cuxos moradores debían estar desprevidos por canto elévase a vinte e tres o nñumero de veciños mortos a man dos inimigos, sen contar co presbítero veciño dela, lugar de Trabanca Sardiñeira, don Benito Lorenzo, a que mataron no Carril, nin a Felipe Buceta e Remigio Coello, mortos nas proximidades de Vilagarcía, polo que foron sepultados nesta igrexa.
En Bamio asesinaron ao párroco don Francisco Antonio Moas Barreiro, referindo a tradición que, penetrando os franceses na súa morada e sen consideración á súa avanzada idade, nin ´ça indefensión, atravesáronlle cunha lanza, quedando na parede por moito tempo impresas as pegadas de sangue que brotou a ferida. E ademáis mataron aos veciños nomeados Roque Conde, Benito Loureiro, Ramón Cancelo, Francisco Míguez, Francisco García,  Martín Vázquez, Manuel Barcala, Ginés Eiras, Felipa Blanco, viúva, Santiago Eiras, Manuel Lorenzo, Mateo Romero, Silvestre Sobradelo, Jacinto Rodríguez, Simón Longo, Juan Casas, Vicente Cancelo, Leandro Goldar, outro Francisco García, Silvestre Romero, Alberto Cancelo e Juan Fresco do Campo.
Os veciños de Carril procuraron fuxir do furor de que o destacamento en xornada de castigo viña poseído e é tradicional que trataron de refugiarse na illa de Cortegada embarcándose ao efecto; mais algunhas das lanchas foron alcanzadas polo lume de fusilería  que os franceses  desde terra facían. A confirmación da tradición expresada achámola nalgunha partida de defunción do arquivo parroquial do Carril, como a da ascendente do noso amigo Rogelio Ferreirós, Isabel de Canabal, esposa de Mateo Ferreirós, a quen “matárona a balazos  os ffranceses o día 6 de marzo deste ano, cando entraron nesta vila a queimala e saqueala, e que foi sepultada na capela da Nosa Señora de Cortegada”.
Os demais mortos de Carril foron no devandito día, ademais do sacerdote don Benito Lorenzo, de quen se falou ao describir o ocorrido en Bamio, José Benito García Bravo, Rosendo García Bravo, Tomás Castromán, Fructuoso Rodríguez, Manuel Loureiro, Crisóstomo do Río, Bernardo Canabal, Francisco Igrexas, José Gonzáles Lavandeira, Pedro Fonta, Andrés Fontán, e José Benedicto, a maior parte de cuxas vítimas son xente casada, indicando as súas circunstancias ser de certa idade xa.
 
OS FRANCESES EN VILAGARCÍA
 O 6 de marzo de 1.809 – Fuxida da veciñanza – Mortes causadas polo destacamento francés – Incendio da Vila – A casa reitoral – O cárcere.
¡Día o máis triste quizáis da historia de Vilagarcía, o que é obxecto desta narración! A inminencia do perigo, coas noticias que ían chegando das desfeitas que nas persoas e nas propiedades viña ejecutando a partida francesa destacada en Santiago para castigar a oposición dos veciños, obrigou a estes a buscar refuxo nos montes próximos, especialmente no de Lobeira, desde o cal é fama que contemplaron co ánimo suspenso as luminarias do incendio prendido polo invasor á maior parte das súas vivendas.
Así, no pobo só quedaron as persoas anciás e aqueloutras que polas súas enfermedades ou polas súas obrigacións non poideron fuxir.
O destacamento invasor saíra de Santiago á unha da madrugada, e consta que en menos de doce horas fixeron a xornada enteira, do cal dedúcese que, a pesar dos roubos e demais depredacións relatadas, feitas a fume de carozo por temor á reacción dos pobos sinistrados , deberon entrar en Vilagarcía nas primeiras horas da tarde do 6 de marzo tan repetido.
A sús primeira faena foi matar a cantas persoas se atopaban e prender lume ás casas. Así pereceron o sacerdote don Pascual Ferrín, do que se dí, sucumbí una rúa denominada hoxe Arapiles; Inocencia Martínez, solteira e veciña de Trabanda Badiña; Cirpiana de Lago, queimada no seu propio domicilio, deixando cinco fillos a esposo, todos veciños da Vila; Juan de Renda, tamén casado e con tres fillos; Agustín de Renda, casado, con sete fillos, algún deles casado xa; Juan de Suárez, casado, con cinco fillos, algun casado tamén, veciño do lugar de Pereira; Jerónimo Rubianes, de Trabanca, casado, con dous fillos, casados ambos igualmente; Dionisio Gómez, do lugar de Pereira, con cinco fillos, casados algúns destes; Juan Gómez, solteiro, veciño de Pereira; Eugenio López, veciño de La Torre, casado e con dous fillos, tamén casados; Domingo Docil, viúvo, veciño de Trabanda Badiña, cunha filla casada; José Rodríguez, casado e con tres fillos, un casado tamén; Félix Anaya, “soldado que era da partida da Mariña, que se achaba na Comandancia Militar desta Vila e provincia, sen saberse da súa orixe; Antonio da Silva, casado, portugués, cuxa familia escapara; Pedro Luaces, solteiro, veciño de Trabanca Badiña, o cal non faleceu ata o día 11; e Tomás Ramos, casado, que foi inhumado o día 13, por non ter atopado o seu cadáver ata o día anterior, desde que dun balazo fora morto o día 6 polos franceses.
A todos inhumou, salvo os exceptuados xa, ao seguinte día 7, o párroco don Juan Durán e Romero.
As vivendas queimadas pode decirse que foron a maior parte, unha delas a do administrador de Correos Arcilla, morto o mesmo día pola mañá na escaramuza da Siagoga. A casa reitoral foi destruída totalmente. Estaba no mesmo lugar que na actualidade ocupa a existente, e reducida a cinzas.
A casa consistorial e o cárcere, que eran propiedade do señor xurisdiccional, marqués de Vilagarcía, pola obriga en que estaban de dotar aos seus pobos os que exercían xurisdicción de ter prisión e Casa do Concello, foi arradasa totalmente tamén.
Conservouse o recordó de que os franceses non pasaron do lugar de Figueirido, na parroquia de Sobradelo, pois non quixeron exponerse ás iras dos pobos arrasados que ían deixando atrás, vendo a noite enriba.
Unha pluma contemporánea concluía así a noticia dos sucesos ocorridos nesta Vila, en día tan luctuoso: “Pegaron lume a moitas casas e reobáronas e saquearon con rabia inexplicable, sen deterse moitas horas, seica por temor a que se reunisen os pobos armados da comarca a acometelos”.

OS FRANCESES EN VILAGARCÍA
A fragata “Lively” – Un héroe de Batallón Literario – As “alarmas”
 Non por tal desgraza deixou Brandaríz de continuar prestando meritorios servizos. Precisamente o día anterior á xornada lamentable que queda apuntaba, acordara a “xunta de alarma e defensa dos naturais da xurisdicción de Trasdeza”, reunida no campo de Bandeira, onde se celebra aínda hoxe una famosa feira, dirixir cartas a persoas coñecidas do Carril e Vilagarcía para que habilitasen de cantas armas e municións puidesen, a fin de dotar delas ás xentes que estaban defendendo varios puntos estratéxicos, en especial a Ponte Ledesma, sobre o Ulla.
Debeu coincidir esta solicitude coa chegada ao porto de Vilagarcía da fragata “Lively”, que de vir antes tería dado ánimos ao desprevido pobo para a resietencia, pero o tempo contrario e una noticias inexactas, chegadas ao coñecemento do seu comandante M. Kinley, impedírono. En contacto con este comandante que forneceu de pólvora e proporcionou cantos auxilios puido á veciñanza, estaban dous ilustres galegos deste época: don Juan José Caamaño Pardo, señor da Torre de Goyanes, Conde de Maceda e Vizconde de Fefiñáns polo seu matrimonio,  e don Luis López Ballesteros, soado fillo de Vilagarcía, morgado da Golpilleira, que restaurou, sendo ministro de Fernando VII, a Facenda española. Ambos personaxes achegaron donativos, entregaron armas, bagaxes e canto puideron para dotar asos exércitos que estaban formándose.
O Conde de Maceda, Caamaño e Pardo, era, polas súas características e polo seu evoengo, un dos personaxes máis notables en Galicia. Cos seus propios medios, formou o Rexemento que se chamou de Maceda en honra ao seu cuñado don Baltasar Pardo de Figueroa, logo de falecido este na batalla de Rioseco.O día primeiro de marzo, fora o conde a bordo do “Lively”, que se achaba naquel momento á altura da illa de Ons, a tratar dos medios de proporcionar armamento aos galegos precisamente, e sostiña correspondencia co Goberno inglés, sobre os sucesos da Península.
Don Luis López Ballesteros foi a xefe en Vilagarcía dea milicias cidadáns, que se organizaron máis tarde  en toda Galicia, coa denominación de “alarmas”.
Permaneceu a “Lively” no noso porto varios días, e a visitala acudiron emisarios de diversos puntos en petición de socorros, pois foi a primeira embarcación inglesa de quen se solicitaron auxilios, debéndose a gloria ao comandante Brandaríz de ser o primeiro tamén que os chamou, logo de invadir Galicia o inimigo. No noso porto decatouse o capitán M. Kinley da toma de Vigo, por parte do capitán Krawford da fragata “Venus” naquel porto. E ao pouco tempo partiu cara alá.
Mentres, a insurrección da veciñanza continuaba e durante os meses de abril a seguintes, Brandariz puido satisfeito observar  como todos traballaban en abastecer ao exército popular. Os seus subordinados na Comandancia de Mariña, don Juan Pantoja, montador, e os demáis, dedicáronse á construcción  de cartuchos, animando ás xentes e atendendo a todo, de xeito que os vilagarciáns, unidos a outros, atacaron aso franceses a últimos de abril, na Ponte de San Luis, parroquia de Requeixo, onde os levara provocados una pequena partida de paisanos, que se achegou con tal motivo a Padrón, mentres quedaban emboscados os restantes.
Pois estes días, o 14 de abril, fíxoselle na parroquial de Vilagarcía o funeral a Claudio Ximénez Arechaga, estudante, fillo de don Juan Ximénez, administrador de todas Rendas no noso pobo, e dona Manuela López e Garoña, a súa muller, cuxo rapaz falecera no Batallón Literario famoso, segundo noticias chegadas por entón.
Non volveron os franceses a pisar territorio vilagarcián. Como dicía o capitán xeral de Galicia, Conde de Moroña, o “inimitable celo e valor dos seus habitantes destruíu un exército florecente e deixounos moi pouco que facer ás tropas de liña”. Con todo, un último suceso relacionado coa invasión tivo lugar dentro dos termos que hoxe constitúen o distrito de Vilagarcía , pero que entón constituía o de Vilaxoán,  e este foi que o día “20 de xuño de 1.809, deuse sepultura dentro da igrexa de S. Salvador de Sobradelo, a Bartolomeu Ricart, casado e veciño de San Pedro de Lantaño, pois achándose  na casa do seu pai o día 9, houbo un levantamento xeral no país, coa noticia de que viñan os franceses, saíndo cada un coas armas que tiña, e Bartolomeu tomou o trabuco que na casa do sei pai existía, cargado desde había tempo, e ao disparalo rebentou e esnaquizoulle una man e o brazo correspondente, lesión da que faleceu.
 
EXPULSIÓN DOS FRANCESES DE GALICIA E AS SÚAS PERDAS
Período de posterior crecemento do pobo.
Sobre o 22 de xuño saíton de Galicia definitivamente os exércitos napoleónicos, para non volver entrar. Viñeran sobre ela os dous mellores xenerais,  os mariscais Ney e Soult, os que achegaron ao primeiro imperio os días de gloria de Elchingen e Austerlitz, e en cinco meses deixaron en Galicia o máis selecto dos seus soldados. Ney trouxo un exército de 45.000 homes, e Soult outro de 24.000, deixando a súa retirada no noso chan, entre mortos, feridos e prisioneiros, 47.000 franceses.
Ao volver a calma, Vilagarcía tragtou de reporse da gran estrucción de que foi obxecto. Pode sinalarse ao redor do ano 1.812 o comenzó da reconsrtrucción do pobo, coa extinción dos señoríos, pois desde entón data case todo o aumento de poboación cara ao Carril, a partir do comenzó da rúa do Río ata o emprazamento da capela de Santa Lucía.  Son destas catas tamén as casas de labradores que comenzaron a erguerse arredor do Campo de Cabritasm que era una frondosa devesa real na que se paseaba polo verán.
 Aos poucos foi refacéndose a Vila co alzamento de edificios públicos e particulares. No ano 1.816, tratou de reconstruirse a casa reitorale ao afecto, en 6 de Abril, concertouse a obra co mestre de cantería Ramón Mouriño e co de carpintería Fermín Martínez. A casa que fora concello e prisión, propiedade do Marquesado, que fora lixeiramente reparada despois do incendio sufrido, tamén foi reedificada neste ano. Para iso, en 1.812, dirixíuse a marqués don Joaquín de Armesto Mendoza e Sotomayor ao  xuís ordinario, expresando que:
 “téndose decretado pola S.M. as Cortes xerais e extraordinarias da nación, a incorporación á Coroa das súas xurisdiccións como se revificou na desta Vila, do que era eu dono xurisdiccional en virtude de reais provilexios e venda real coa autoridade de nomear alcalde maior, rexedores e demáis oficiais de Xustiza, por esa causa era da súa obriga ter cárcere e prisións; polo que os meus antepasados, logo de comprar a devandita xurisdicción á súa Maxestade, en prezo de sete mil ducados, para o que tiveron que vender bens propios do morgado, fixeron a casa do concello e cárcere que se acha queimada polos franceses, na que antes investín grandes cantidades e respecto que xa non son dono xurisdiccional , nin ata agoraentregóuseme o importe de devandita venda, por cuxa razón non esto una obriga de ter cárcere, e sendo meu propio o terreo e pezas que de novo tiven que componer, logo da saída dos franceses, e desexando reedificar dita casa do concello e cárcere (que era) para outros usos e utilidades en beneficio dos morgados que posúoe a que está anexa o devantito soar, espero que a vosa mercé disporá que op preso que se acha na peza que compuxen sexa sacado da alí inmediatamente, por ser o  tempo apropiado  para a reedificación e que a Vila dispoña facer cárcere onde máis lle conveña…”
Ditou o Xuíz un auto expresado que, sendo certo que a casa tan só tiña dúas pezas habitables, que o Marqués reparara, e sendoa certo así mesmo que había escaseza de edificios para ese mester na Vila, así como que o concello non se achaba constituído por vacante dos catro síndicos, subsiste o preso onde estaba, sen prexuizo de poñelo en coñecemento da alcaldía para que resolvese, no seu día. Era o Xuíz o licenciado don Miguel Antonio de Vigo.
Por fin, en 1.816 estaba reedificándose a antiga casa coansistorial e sabemos que confinaba pola parte gtraseira, que era a de Levante, coas casas de don Francisco Ramón Branco, desta Vila, e a de don Juan Manuel Betanzos, párroco de San Xoán de Golpelláns, en Ourense, que tiña apoderado en Rubiáns. Nun documento deste ano consta tamén que todas as casas mencionadas, limítrofes co concellom foron queimadas polos franceses, o cal dános medida da magnitude do estrago que no máis funesto día da historiaz vilagarciá causouse no noso pobo, que psoslo seu propio esforzó refíxose no camino cada ao porvir.
 
Escrito por Candamo - Fermín ...  Agregar un comentario   0 comentarios





 
A vinganza Francesa na Guerra da Independencia
rss feed
A VINGANZA FRANCESA Avance sobre Vilagarcía do destacamento francés - As vítimas causadas no percorrido ata o noso pobo - Reseñas do ocorrido nas parroquias de Dimo, Oeste, Catoira, Abalo, Bamio e Carril - Incendios e danos causados polo invasor. Logo de forzar o paso da Siagoga, que a avanzada alí establecida pecháballe, ningún obstáculo opúñase ao rápido avance das tropas francesas, as cales, a marchas forzadas, dirixíanse cara Vilagarcía para castigar canto a nosa vila fixera na súa contra, dirixindose ao mesmo tempo, a sangue e lume, contra os demais pobos que atopaba no seu itinerario. Triste é o relato de tanta desgraza, pois se observa que os veciños das diversas parroquias en que ían entrando non tiveron tempo de fuxir ou non quixeron abandonar as súas vivendas, pensando quizais que non levarían a extremos de terror a súa disposta vinganza. Na parroquia de Dimos, ao pasar incendiaron a casa reitoral, roubaron os ornamentos e mataron a trece veciños chamados Cayetano Otero, José Castaño, Manuel Conde, Josefa Torrado, solteira, Ramón Bouza, viúvo, Egidio Sesmay, casado, Andrés Lobato, José Rodríguez e Tomasa Torrado, casada. O mesmo día no de Oeste, causaron os males que consigna a seguinte relación feita polo párroco don Joaquín da Sierra e Arce: "Dentro da igrexa parroquial de Santa Baia de Oeste a seis días do mes de marzo de 1809 deuse sepultura ao cad&aa...Leer la continuación
Escrito por Publicación Concello •   Agregar un comentario   0 comentarios
 
Vign_IMG_20170613_0006
 
Alocución ao Pobo do Alcalde Amadeo Brumbeck e sesión extraordinaria -1908
rss feed
Alocución ao Pobo do Alcalde Amadeo Brumbeck - 11 de Maio de 1908 Villagarcianos : Conmemora España en estos días el centenario de nuestra independencia, gloriosa epopeya, ratificación de las insignes proezas de los españoles en todo tiempo y admiración y asombro de los extraños. Cupo no pequeña parte en esa gloria a nuestro pueblo, a Vilagarcía. Cuando apenas se concibe pudiera saberse aquí, por la distancia que nos separa de Madrid y los pobres medios de comunicación que entonces existían, la horrible tragedia desarrollada en la Capital el 2 de mayo de 1808, diez días después, el 12 del mismo mes, el Ayuntamiento de Vilagarcía, con el comandante de Marina, clero, clases acomodadas y proletarios, reunidos todos en la Plaza del Mercado, alzaban por Rey de España a D. Fernando Vll y proclamaban la Independencia contra Napoleón, el genio, el Dios de la guerra entonces. Fue Vilagarcía el primer pueblo de Galicia que se alzó en armas contra el invasor, y el pagó también con la vida de gran parte de sus hijos su contribución de sangre al amor de los amor de los amores, el amor a su patria. El archivo de nuestra parroquia registra en sus libros innúmeras víctimas inmoladas aquí el año de 1809 por los soldados de Napoleón. ¡Loor a aquellos valientes patriotas!. Vilagarcianos: engalanad hoy vuestras casas, poned colgaduras en vuestros balcones, vestíos de fiesta, concurri...Leer la continuación
Escrito por Arquivo •   Agregar un comentario   0 comentarios
 
 
Primeiro alzamento contra os franceses
rss feed
A invasión de Galicia polas tropas napoleónicas foi considerado o revulsivo que fixo tornar impulso ao concepto da nosa personalidade como pobo diferenciado, que xa os eruditos galegos do século XVIII se encargaran de acentuar, posto que, abandonado o pobo galego ás súas propias forzas polo poder central, tivo que valerse polos seus propios medios para organizar a súa defensa, destruíndo en pouco tempo un exército de veteranos ás ordes do primeiro militar do século. Se tan claro influxo atribúese ao movemento patriótico desenvuelto na nosa terra o ano 1809 sobre o pensamento político rexional, é notoria a transcendencia do episodio inicial dese movemento, e a honra deste episodio corresponde a Vilagarcía. E o certo que para todo o que teña un pouco de amor a este pobo, ha de ofrecer interese o coñecer co detalle que permite a escaseza de noticias, canto a guerra chamada “da Independencia” refírese é para iso damos luz as notas presentes que obran no noso arquivo, inéditas e descoñecidas moitas delas por atoparse no noso poder os documentos de que son extraídas. Vilagarcia de Arousa, penencente a provincia de Santiago, era nos primeiros anos do século XIX un pequeno burgo, que formaba o Señorío e Marquesado do seu título, vinculado ata a extinción dos señoríos xurisdiccionais nos Mendoza Sotomayor, familia que, enlazada por entón con outras casas alleas a Galicia, tiña bastante abandonado o seu palacio e as súas propiedades nela, at...Leer la continuación
Escrito por Fermín Bouza Brey •   Agregar un comentario   0 comentarios
 
Preparativos guerrilleiros
rss feed
Vilagarcia, ante as noticias inquietantes do acontecido nos primeiros chispazos da invasión, xa nas prazas fronteirizas, xa en Madrid e nas demais cidades castelás, “rompeu o silencio”, ao dicir dun cronista, en que a inacción tiña a Galicia. Para iso, púxose de acordo o Concello coas principais persoas da Vila e convocou aos curas—párrocos das parroquias e pobos veciños cos seus fregueses, para o dia 12 de maio, en que, reunidos todos na praza do Mercado, onde hoxe se mostra unha Iapida conmemorando o episodio, proclamou repetidas veces por Rei de España e de Índicas a Fernando VII, preso naquel momento en Baiona de Francia, cuxa proclamación autorizou tamén eficazmente o capitán de navío da Real Armada don José Brandariz, comandante de Mariña coa bandeira española na man e con repetidos saúdas dun canon que fixo traer ao intento do porto de Carril; e a unha todos vitorearon á S.M. e apelidaron a independencia da tiranía francesa, seguíndose a este acto maxestoso o voluntario alistamento de todos os mozos presentes e a oferta e subscrición de moitos donativos dos podentes. Ningún outro pobo grande nin pequeno de Galicia pode disputar a prioridade no alzamento a Vilagarcía. A Coruña mesmo non tomou acordo ningún en contra do invasor ata o 30 do mesmo mes de maio, a pesar de residir nela a Capitanía Xeral do Reino. A Corporación que tivo a patriótica iniciativa ben merece o noso recurso, coa nosa gratitude. Estaba formada polo alcalde maior, don Manuel B...Leer la continuación
Escrito por Fermín Bouza Brey •   Agregar un comentario   0 comentarios
 
Inquietudes dos Vilagarciáns
rss feed
O avance dos franceses sobre Santiago puxera en temor aos pacíficos vilagarciáns, quen ao observar que de Padrón e outros puntos chegaran fuxindo o dia 13 de xaneiro varios particulares cos seus mobles, medorentos de que virían pronto a ocupar o pobo (“a consecuencia —di unha testemuña— de que fose un dos primeiros que levados de celo e patriotismo, instou e alarmouse contra eles"), escaparon del en diversas direccións, ata onde se creron máis seguros. Un destes veciños foi don José Antonio Vázquez e Betanzos, cuxa filla Joaquina era camareira de Santa Baia. E determinando fuxir a Redondela, na mañá do 14 de xaneiro cos seus bens, recibiu dita moza o encargo dos capeláns do Rosario de levar consigo “contra a súa vontade e forza” as alfaias da Virxe titular de dita capelanía, así como a coroa de Sta. Baia, sen dúbida co propósito de Iibrar tales xoias da rapacidade das tropas invasoras. Pero a sorte dispuxera a desaparición delas, porque había en Redondela, onde se achaban refuxiados os nosos convenciños, noticias o 12 de Abril de que os franceses estaban en Pontevedra. Aínda que todos crían que non pasarían a Ponte San Paio, decidiron na noite do devandito día “embarcar nunha Iancha todos os nosos mobles -relata o don José Antonio- e alfaias; isto é, todo o dos meus fillos e o meu, pero deuse a desgraza de que quedase varada logo á saida”. Os inimigos penetraron á mañá seguinte e unha partida deles seguiu a mar baixa “por cortarnos e matarnos e o mesmo a outros moitos que nos seguí...Leer la continuación
Escrito por Fermín Bouza Brey •   Agregar un comentario   0 comentarios
 
O ataque
rss feed
Archivos :
select
 
A vinganza francesa
rss feed
Logo de forzar o paso da Siagoga, que a avanzada alí establecida pecháballe, ningún obstáculo opúñase ao rápido avance das tropas francesas, as cales, a marchas forzadas, dirixíanse cara Vilagarcía para castigar canto a nosa vila fixera na súa contra, dirixíndose ao mesmo tempo, a sangue e lume, contra os demáis pobos que atopaba no seu itinerario. Triste é o relato de tanta desgraza, pois se observa que os vecinos das diversas parroquias en que ían entrando non tiveron tempo de fuxir ou non quixeron abandonar as súas vivendas, pensando quizáis que non Ievarían a extremos de terror a súa disposta vinganza. Na parroquia de Dimo, ao pasar incendiaron a casa reitoral, roubaron os ornamentos e mataron a trece veciños chamados Cayetano Otero, José Castaño, Manuel Conde, Josefa Torrado, solteira, Ramón Bouza, viúvo, Egidio Sesmay, casado, Andrés Lobato, José Rodríguez e Tomasa Torrado, casada. O mesmo día, na de Oeste, causaron os males que consigna a seguinte relacion feita polo párroco don Joaquín da Sierra e Arce: “Dentro da igrexa parroquial de Santa Baia de Oeste a seis días do mes de marzo de 1809 deuse sepultura ao cadáver de don Francisco de Dios e Couselo, presbítero, a quen de xeito alevoso e indefenso mataron os satélites do corso Bonaparte, os que pasaron o mesmo día por esta matando a cantos achaban, sen excepción de persoas; roubaron e queimaron parte considerable das casas destes habitantes. Chegou a tanto a...Leer la continuación
Escrito por Fermín Bouza Brey •   Agregar un comentario   0 comentarios
 
Os franceses en Vilagarcía
rss feed
iDía o máis triste quizáis da historia de Vilagarcía, o que é obxecto desta narracion! A inminencia do perigo, coas noticias que ían chegando das desfeitas que nas persoas e nas propiedades viña executando a partida francesa destacada en Santiago para castigar a oposición dos veciños, obrigou a estes a buscar refuxio nos montes próximos, especialmente no de Lobeira, desde o cal é fama que contemplaron co animo suspenso as Iuminarias do incendio prendido polo invasor é maior parte das súas vivendas. Así, no pobo so quedaron as persoas anciás e aqueloutras que polas súas enfermidades ou polas súas obrigacións non puideron fuxir. O destacamento invasor saíra de Santiago a unha da madrugada, e consta que en menos de doce horas fixeron a xornada enteira, do cal dedúcese que, a pesar dos roubos e demais depredacións relatadas, feitas a fume de carozo por temor á reacción dos pobos sinistrados, deberon entrar en Vilagarcía nas primeiras horas da tarde do 6 de marzo tan repetido. A súa primeira faena foi matar a cantas persoas se atopaban e prender Iume as casas. Así pereceron o sacerdote don Pascual Ferrín, do que se dí sucumbiu na rúa denominada hoxe de ArapiIes; Inocencia Martínez, solteira e veciña de Trabanca Badiña; Cipriana de Lago, queimada no seu propio domicilio, deixando cinco fillos e esposo, todos veciños da Vila; Juan de Renda, tamén casado e con tres fillos; Agustín de Renda, casado, con sete fillos, algún de...Leer la continuación
Escrito por Fermín Bouza Brey •   Agregar un comentario   0 comentarios
 
A expulsión dos franceses
rss feed
Sobre o 22 de xuño saíron de Galicia definitivamente os exércitos napoleónicos, para non volver entrar. Viñeran sobre ela os dous mellores xenerais, os que achegaron ao primeiro imperio os días de gloria de Elchingen e Austerlitz, e en cinco meses deixaron en Galicia o máis selecto dos seus soldados. Ney trouxo un exército de 45.000 homes e Soult outro de 24.000, deixando a súa retirada no noso chan, entre mortos, feridos e prisioneiros, 47.000 franceses. Ao volver a calma, Vilagarcía tratou de reporse da gran destrución de que foi obxecto. Pode sinalarse ao redor do ano 1812 o comezo da reconstrución do pobo, coa extinción dos señoríos, pois desde entón data case todo o aumento de poboación cara ao Carril, a partir do comezo da rúa do Rio ata o emprazamento da capela de Santa Lucia”, que era na rúa inmediata as extinguidas oficinas do “The West Galicia”, chamada hoxe Travesia de Colón. Son desta data tamén as casas de labradores que comezaron a erguerse arredor do Campo de Cabritas (hoxe xardins de Ravella), que era unha frondosa devesa real na que se paseaba polo verán. Aos poucos foi refacéndose a Vila co alzamento dos edificios públicos e particulares. No ano de 1816, tratou de reconstruirse a casa reitoral e ao efecto, en 6 de Abril, concertouse a obra co mestre de cantería Ramón Mouriño e co de carpintería Fermín Martínez. A casa que fora concello e prisión, propiedade do Marquesado, que fora Iixeiramente reparada despois do incendio sufrido, tamén foi reedificada neste ano. Para iso, en 1812 dirixiuse o m...Leer la continuación
Escrito por Fermín Bouza Brey •   Agregar un comentario   0 comentarios
 
 

 VILAGARCÍA, A PRIMEIRA SUBLEVACIÓN DE GALICIA CONTRA NAPOLEÓN

Varios dos artigos  extraídos do libro editado polo Concello co título "Vilagarcía de Arousa na Guerra da Independencia"- Publicación conmemorativa do Bicentenario (1808-2008)

 
"Ningún otro pueblo, ni grande ni pequeño, de Galicia puede disputar la prioridad en el alzamiento a Vilagarcía. A Coruña mismo no tomó acuerdo ninguno contra el invasor, hasta el 30 del mismo mes de mayo, a pesar de residir en ella la capital general del Reino". 
 
Ante las inquietantes noticias de lo ocurrido en Madrid, el dos de mayo de 1808, Vilagarcía rompió el silencio de Galicia. Para el doce mayo, por acuerdo del Ayuntamiento con las personas principales de la villa y los curas párrocos de los pueblos vecinos, se convocó a todos los habitantes en la plaza del Mercado. Recoge el historiador local que "se proclamó por repetidas veces por Rey de España y de las Indias a Fernando VII, a la sazón (prisionero) en Baiona de Francia, cuya proclamación autorizó también eficazmente el capitán de navío de la Real Armada, don José Brandaris, comandante de Marina, con la bandera española en la mano, y con repetidos saludos de un cañón que se hizo traer al intento del puerto de Carril. Y todos a una vitorearon a S.M. y apellidaron la independencia de la tiranía francesa, siguiéndose a este acto majestuoso el alistamiento de todos los mozos presentes y la oferta y suscripción de muchos donativos de los pudientes". En el primer momento, estos levantamientos fueron actos de afirmación patriótica. Con el tiempo, acabarían sentando las bases de un hecho transcendental: abandonado el pueblo gallego a sus propias fuerzas por el poder central, tuvo que valerse de sus propios medios para organizar su defensa. Considera Bouza Brey que, a partir de este hecho, se fue fraguando el revulsivo que hizo tomar impulso al concepto de personalidad propia, corno pueblo diferenciado.
 
AQUELLA CIUDAD
Era, en los primeros años del siglo XIX, Vilagarcía un pequeño burgo, perteneciente a la provincia de Santiago. Contaba con 264 familias, que allegaban 1.500 habitantes, dedicándose los hombres a la pesca y a la navegación y las mujeres a hilar y a la salazón del pescado. Como capital que era, tenía concejo compuesto de alcalde mayor, cuatro regidores y un síndico y, dentro del municipio, estaban comprendidos los cotos de Trabanca Badiña, correspondiente al conde de Maceda, y el de Trabanca da Pedra, del monasterio santiagués de San Martín. "La pesca que anualmente era apresada, ascendía a ocho mil millares de sardina, que salaban las mujeres. Propiedad de sus vecinos, contaba el puerto con tres bergantines goletas, un quechemarin, cinco lanchas, seis botes y una minueta. La principal exportación consistía en cebollas para los demás puertos españoles, las cantidades de cuyo producto ascendían a mil millares anualmente. Sostenía, además, la industriosa villa una fábrica de curtidos, varias de sardina, telares de lanas y lienzos del país y hasta siete molinos que molían todo el año, seis para maíz y uno para trigo. Su mercado semanal y su plaza, diaria, eran celebrados como los más concurridos de productos, entre los del valle del Salnés, y solamente era de sentir que estuviese tan deteriorada la vereda que conducía a Santiago, que las mareas hubiesen deteriorado el puente de Vista Alegre, arreglado con tablas, por ser cortos los fondos de la villa y, en fin, que el puerto careciese de muelle, necesidad tan perentoria que, por ella, no arribaban a nuestro puerto la mayor parte de los barcos que entraban en la ría, con perjuicio del comercio de sus vecinos".
 
PRIMERAS NOTICIAS
Desde el día de la proclamación de la guerra "al francés", todos los medios se concentraron en preparar un ejército que oponer al invasor. En el mes de septiembre, la sensación del inminente comienzo de la guerra se hizo patente al dirigirse, el día seis y desde la capital de la provincia; un llamamiento a los municipios de Carril y Vilagarcía para que "se recojan y remitan todas las esteras que hubiese en los almacenes para enfardar los vestuarios que iban para el Ejército". El día 23, Santiago acuerda dirigirse a los justicias locales para que "eviten la emigración o fuga los mozos útiles". La entrada de las tropas francesas acabará aconteciendo por los primeros días de enero de 1809, al disponer Napoleón que los generales Ney, duque de Elchigen, y Soult, duque de Dalmacia, atacasen al ejército inglés, aliado entonces de España, que trataba de embarcar en A Coruña. Ni dos semanas tardaron las tropas francesas en apoderarse el 17 de enero de Santiago. Este avance sobre la capital habla traído los primeros síntomas de temor a los vilagarcianos: el día 13, vecinos de Padrón llegaron huyendo, trayendo consigo pertenencias y muebles Temerosos de que el pueblo fuese ocupado, hubo vecinos que emprendieron la huida hacia lugares más seguros. Dos de ellos fueron don José Antonio Vázquez y Betancourt y su hija Joaquina, que marcharon hacia Redondela, llevando consigo —"contra su voluntad y fuerza"—, por encargo de los capellanes, las alhajas de la Virgen del Rosario y la corona de Santa Eulalia. Por noticias del doce de abril, se supo que las joyas pasarían a manos francesas al quedar embarrancada la lancha que transportaba los muebles y equipajes de la familia, cuando pretendían escapar de Redondela tras la batalla de Ponte Sampaio.
 
PREPARATIVOS 
Nada más saberse de la entrada en Galicia de las tropas napoleónicas, el comandante Brandaris empezó a consolidar la formación de "un cuerpo de ejército, con la gente que había acudido a la proclamación del doce de mayo: serian 100 soldados de tropa de línea, que instruirían a la gente, evitarían desórdenes y establecerían la subordinación de mando como factor indispensable del éxito. Dispuso el comandante la formación de dos avanzadillas, una a la altura del Pousadoiro y otra en la de la Sinagoga, según viniesen los franceses de la parte de Caldas o de Padrón. Se buscaron armas entre los particulares y en los comercios y no faltaron hasta cañones para emplazar en los dos lugares estratégicos. 
La tercera decisión de Brandaris —relata Bouza Brey— fue "solicitar ayuda de los ingleses, mandando, el mismo día 27 de febrero, tres lanchas a la costa de Portugal y Finisterre, con pliegos para entregar al comandante del primer buque de guerra inglés que hallasen, dándoles noticias de la insurrección contra los franceses, en esta parte de Galicia, y pidiéndoles armas, municiones y cuantos auxilios pudiesen. Afortunadamente, la lancha patroneada por José Benito Aro encontró, en aguas de Finisterre, la fragata "Libelly" que envió barriles de pólvora, fusiles y cartuchos, así como a un oficial para averiguar el estado del país, en cuanto a armamento e insurrección". Esta petición de auxilio internacional fue solicitada el mismo día en que "la necesidad del ejército francés de reunir caudales con que poder subvenir a sus gastos hizo que la depositaria de rentas reales diese orden para que los fondos existentes en Vilagarcía fuesen enviados a Compostela. A la ejecución de esta orden se opuso terminantemente el pueblo vilagarciano, amotinándose el 27 de febrero, día señalado para el traslado del dinero, cuya salida se impidió, dirigiéndose todos los amotinados a la casa del comandante Brandaris, para que arreglase el armamento y aceptase el nombramiento que, por aclamación se le hacía, de jefe de aquel improvisado movimiento popular".
 
 LA VENGANZA
"Entretanto, las dos guerrillas de los puestos avanzados de Sinagoga y Pousadoiro, unidos a los vecinos de Cuntis, prestaban grandes servicios, atacando a los franceses que pasaban por el camino entre Pontevedra y Santiago, haciendo diariamente prisioneros y cogiendo espias y correspondencia, con lo cual, entusiasmados, no siguieron las indicaciones de Brandaris, que quería hacer un más numeroso cuerpo de ejército, sin provocar hasta entonces la ira del enemigo, que los destruiría cuando aún estaban en formación. "Así sucedió. El día cuatro de marzo, pasando por Caldas de Reis un gran carruaje fuertemente escoltado por 400 franceses, fue atacado en el puente Barrosa por dos partidas, mandadas por el cadete del Batallón Literario, don Benito Godoy y Araújo, matando más de 300 franceses e hiriendo a muchos, episodio que determinó que de Santiago saliesen, en la madrugada del día seis, 800 soldados contra Carril y Vilagarcía, dispuestos a vengarse de lo acontecido. "Don José Brandaris estaba en el Pousadoiro y este puesto se encontraba tan bien guardado, cuando estaba
desguarnecido el de la Sinagoga, por lo cual, enterados por espías de ello, los franceses decidieron atacar a éste. Envió Brandaris a reforzarlo a su hijo, que era subteniente del Batallón de Literarios, el cual encontró a su llegada ya forzada la resistencia de las guerrillas, limitándose a entretener a los franceses en combate, para dar tiempo a que Carril, Vilagarcía y las aldeas inmediatas se pusieran a salvo". Forzado el paso de la Sinagoga, los franceses pasaron a San Ginés de Bamio, donde dejaron un rastro de 23 muertos. Entre ellos el cura párroco, al que atravesaron con una lanza, "quedando, en la pared de la rectoral, por mucho tiempo, impresas las huellas de la sangre que brotó de su herida". 
En Carril, los vecinos intentaron huir, refugiándose en Cortegada. Sin embargo, algunas de las lanchas fueron alcanzadas por el fuego de la fusilería francesa. En la partida de defunción del archivo parroquial consta que a Isabel de Canaval "la mataron a balazos los franceses el seis de marzo de este presente año de 1809, cuando entraron en esta villa a quemarla y saquearla y fue sepultada en la capilla de Nuestra Señora de Cortegada". Según Bouza Brey, "el destacamento invasor había salido de Santiago a la una de la madrugada y consta que, en menos de doce horas, hicieron la jornada entera. Se deduce que, a pesar de los robos y depravaciones, debieron entrar en Vilagarcía en las primeras horas de la tarde de ese día seis de marzo". En el ataque a la villa fueron muertas 15 personas y quedaron reducidas a cenizas la casa rectoral, el ayuntamiento y la cárcel. "Se ha conservado el recuerdo que los franceses no pasaron del lugar de Figueirido en la parroquia de Sobradelo, pues no quisieron exponerse a las iras de los pueblos asolados que iban dejando atrás, viniéndose la noche encima. Autor : Fermín Bouza Brey
 
Vign_IMG_20170613_0002
 
Vign_especial_independencia_01

 Por Manuel Suárez Fuentes

En los primeros años del S. XIX, contaba Vilagarcía con unos 1500 habitantes. Los hombres se dedicaban a la pesca y a la navegación, mientras que sus mujeres, se dedicaban a hilar y a la salazón de la sardina.
En aquellos años ya era capital de la provincia marítima de su nombre, con completa jurisdicción en cinco distritos. A su frente, tenía a un Capitán de Fragata, que era su Comandante; un Segundo, un Contador, cuatro Cabos de Mar, un Auditor, un Escribano, tres Procuradores, un Portero y un Alguacil
Su Ayuntamiento estaba formado por el Alcalde Mayor, cuatro Regidores y un Síndico, como capital de su municipio, que comprendía dos cotos: Trabanca Badina, correspondiente al Conde de Maceda y el coto de Trabanca da Pedra, del Monasterio de San Martín Pinario de Santiago de Compostela.
Su puerto y el de Carril, contaban con gran fama de ser, al lado de Vilanova y a Pobra, lugares de" gran pesquería de ostra"... según contaba en sus relatos el Licenciado Molina, ya en el S. XVI; que decía:"... con estas grandes cantidades de ostras, que transportan por tierra, fornecen la Mesa Real y proveen de ellas a toda Castilla...".
También nos cuenta que:"... La pesca que anualmente es apresada en el puerto de Vilagarcía, asciende a ocho mil millares de sardina, que salan sus mujeres..."
Todavía continua explicándonos que el puerto de la villa cuenta con:"... tres bergantines-goletas, un quechemarín, cinco lanchas, seis botes y una minueta, que son propiedades de sus vecinos...", sigue diciendo:"... es muy importante la exportación de cebollas, desde su puerto para los demás puertos españoles, en cantidades superiores a los dos mil millares anuales de este producto..."
"Sostiene además esta industriosa villa, una fábrica de curtidos, varias de sardina, telares de lanas y lienzos del país y, hasta siete molinos que muelen todo el año, seis de ellos para maíz y uno para trigo...".
Luego nos habla del mercado semanal y destaca su gran importancia y hace, también, mención de lo bien abastecida que estaba siempre su plaza diariamente, etc.
Destaca que:"... es una pena que el puerto carezca de muelle, necesidad tan perentoria, ya que por ello no arriban al puerto los barcos que entran en la ría, con perjuicio del comercio de sus vecinos...".
Este era el ambiente de tranquilidad que reinaba en la Vilagarcía de principios del s.XIX
Pero, al llegar los primeros días de Mayo de 1808, se conocen las atrocidades que realizaba Murat en Madrid... Entonces, según decía un cronista de la época, "Vilagarcía rompe el silencio y la inacción que tiene Galicia...".
El Ayuntamiento se puso de acuerdo con las principales personas de la villa y convocó a los curas párrocos de las parroquias y pueblos vecinos con sus feligreses, para el día 12 de Mayo de ese fatídico año de 1808... y ya, todos reunidos en la " Plaza del Mercado" (hoy, debido a esa gesta, la conocemos como: "Plaza de la Independencia" ) proclamó repetidas veces por Rey de España y de las Indias a Fernando VII - en ese momento ya preso en Bayona (Francia).
Eficazmente autorizó esta proclamación, el Capitán de Navío de la Real Armada D. José Brandariz, Comandante de Marina de nuestra Comandancia, quién, con la bandera española en la mano y con repetidas salvas de saludas de un cañón - arma que mandó traer con este motivo, del puerto de Carril - hizo vitorear todos a una: ¡...Viva Fernando VII! ¡Muera Napoleón Bonaparte¡... y proclamaron la "independencia de la tiranía francesa"...
Este acto deja claro que, ningún otro pueblo, puede disputar la prioridad en este alzamiento a Vilagarcía... La Coruña, a pesar de residir en ella la Capitanía General del Reino, no tomó acuerdo ninguno en contra de los invasores, hasta el día 30 de ese mes de Mayo.
Ante la inminencia de la guerra, se trató en todo el país gallego de arbitrarse un ejército, para oponerse al invasor. Desde Santiago de Compostela, en aquel entonces capital de la provincia, de la que Vilagarcía formaba parte, se recibían órdenes de apremio a tal objeto. Así, el Ayuntamiento de Santiago, en sesión de 6 de Septiembre, acuerda dirigirse a los de Carril y Vilagarcía, para que dispongan, recojan y remitan: ...todas las esteras que haya en los almacenes, para enfardar los uniformes que se destinarán a los ejércitos...".

 
Vign_Placas_003
Vilagarcía, Patrimonio e historia